Wat is auteursrecht?

Uitleg en achtergronden van het Auteursrecht. In deze korte uitleg hebben we het juridisch jargon zoveel mogelijk trachten te vermijden, zodat het ook voor niet-juristen leesbaar is.

• De Auteurswet
• Grote verschillen per land
• Wat is auteursrecht?
• Wie is de maker?
• Wat is een werk?
• Wat houdt het auteursrecht in?
• Hoe kunt u anderen uw auteursrechten laten uitoefenen?
• Blijft het auteursrecht altijd bestaan?
• Wat mag een ander zonder toestemming?
• Wat zijn technische voorzieningen?
• Literatuurlijst

De Auteurswet

In de Auteurswet is het hoe en waarom van het auteursrecht vastgelegd. De wet dateert van 1912 en is het laatst herzien in 2004 in het licht van de digitale informatiemaatschappij (op basis van de Europese Richtlijn voor Auteursrecht en Naburige Rechten in de Informatiemaatschappij).
Het uitgangspunt van de Auteurswet is enerzijds dat de maker van een werk moet worden beschermd, zodat deze zijn inspanning op enigerlei wijze te gelde kan maken. Anderzijds beoogt de Auteurswet ook de informatievrijheid en -informatie-uitwisseling te ondersteunen. De Auteurswet streeft naar een optimale balans tussen de rechten van de auteur en de vrijheid van informatie. Door de ontwikkeling van het internet en andere vormen van elektronische informatie-uitwisseling is deze balans de afgelopen jaren veranderd. Zowel de maker, de auteur, als de gebruiker, de onderzoeker of de bibliothecaris, hebben een nieuwe positie en nieuwe mogelijkheden gekregen. En de ontwikkelingen daarin zijn nog volop gaande. Dit geeft enerzijds soms onduidelijkheid, maar biedt anderzijds ook nieuwe uitdagingen voor auteur, onderwijsinstellingen en uitgevers.

Grote verschillen per land

Hoewel een van de doelstellingen van de Richtlijn harmonisatie was, zijn er nog altijd grote verschillen tussen het auteursrecht in de Europese lidstaten. Ook tussen Nederland en de Verenigde Staten bestaan grote verschillen. Bij het afsluiten van een contract wordt altijd vermeld welk recht (van welk land) van toepassing is. Het is belangrijk hierop te letten, want dit kan consequenties hebben voor de gemaakte afspraken.
In het kader zijn twee voorbeelden gegeven van essentiële verschillen in wetgeving.
Bijvoorbeeld...

1. In de VS is fair use geen inbreuk op het auteursrecht. Of er sprake is van fair use wordt bepaald aan de hand van vier criteria die in elke casus gewogen moeten worden.

2. In Duitsland zijn in het auteursrecht de exploitatierechten en de persoonlijkheidsrechten verstrengeld. Het auteursrecht is niet overdraagbaar; echter het is mogelijk de Nutzungsrechten (exploitatierechten) te licentiëren.

Wat is auteursrecht?

In artikel 1 van de Auteurswet staat dat het auteursrecht het exclusieve recht is van de maker van een werk van letterkunde, wetenschap of kunst, om dit werk openbaar te maken en te verveelvoudigen. Er zijn geen eisen gesteld aan het ontstaan van het auteursrecht. Een werk ontstaat op het moment dat het gemaakt wordt.
Er is dus sprake van een maker en een werk. Beide begrippen zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden: zonder maker geen werk, zonder werk geen maker. Artikel 1 behandelt overigens niet alle rechten; alleen de zogenaamde exploitatierechten komen aan de orde. Over de persoonlijkheidsrechten wordt niet gesproken. Deze komen pas in artikel 25 aan de orde.

Wie is de maker?

De maker van een werk is degene die de geestelijke creatie tot stand heeft gebracht (artikel 4 Auteurswet). De maker is bijna altijd ook de auteursrechthebbende, degene die het auteursrecht heeft. De Auteurswet kent drie bepalingen waarin, in afwijking van de hoofdregel, een ander dan de werkelijke maker als auteursrechthebbende (wettelijke maker) wordt bestempeld.

1. Indien een werk tot stand is gebracht naar het ontwerp van een ander en onder diens leiding en toezicht, wordt deze persoon als maker van dat werk aangemerkt (artikel 6 Auteurswet).
   
2. Indien de arbeid die in dienstverband wordt verricht, bestaat uit het vervaardigen van bepaalde werken wordt de werkgever als maker aangemerkt (artikel 7 Auteurswet). De heersende praktijk op het gebied van wetenschappelijk onderzoek is bij de Nederlandse universiteiten echter anders; in dat geval wordt de onderzoeker als maker aangemerkt. Deze site hanteert ook dit uitgangspunt.
   Een aantal hoger onderwijs instellingen heeft of werkt aan een auteursrechtenbeleid waarin nieuwe uitgangspunten en een nieuwe visie worden geformuleerd. Vraag eens na bij de jurist van jouw instelling wat de stand van zaken hiervan bij jouw werkgever is.
   
3. Indien een rechtspersoon (bijvoorbeeld een bv of nv) een werk als van haar afkomstig openbaar maakt zonder daarbij de natuurlijke persoon als maker te vermelden, wordt de rechtspersoon als de maker aangemerkt (artikel 8 Auteurswet).
   

Wat is een werk?

Artikel 10 Auteurswet bepaalt wanneer er sprake is van een werk. Uit de niet limitatieve opsomming in dit artikel blijkt dat de betiteling 'werk' in auteursrechtelijke zin niet voorbehouden is aan boeken, brochures of andere geschriften maar dat bijvoorbeeld ook mondelinge voordrachten, muziekwerken, choreografische werken, bouwkundige ontwerpen, fotografische ontwerpen, computerprogramma's en ook databanken eronder vallen.
Een werk in de zin van de Auteurswet is een op enigerlei wijze zintuiglijk waarneembare vorm van ideeën, gedachten of gevoelens van de maker. Daarnaast is in de jurisprudentie het criterium ontwikkeld dat het werk een eigen oorspronkelijk karakter moet hebben en het persoonlijk stempel van de maker moet dragen.
Niet beschermd zijn ideeën, gedachten, methoden, theorieën en dergelijke.

Wat houdt het auteursrecht in?

Exploitatierechten
Het auteursrecht kent de maker het exclusieve recht toe een werk a) openbaar te maken en b) te verveelvoudigen. Deze rechten worden tezamen het exploitatierecht genoemd.

• openbaar maken;
  De tekst van de Auteurswet geeft geen definitie van openbaar maken. Artikel 12 Auteurswet somt op wat mede onder dit begrip moet worden verstaan. Samengevat kan de inhoud van het begrip openbaar maken worden omschreven als het op één of andere manier ter kennisneming van het publiek brengen van een werk. Voorbeelden zijn het uitgeven van een werk op papier, het uitlenen van een werk of een voordracht in het openbaar. Ook bekendmaking langs elektronische weg, zoals het toegankelijk maken van een artikel op een computer of in een open of besloten netwerk valt onder openbaarmaking.
• verveelvoudigen;
  Ook voor het verveelvoudigen (artikel 13 en 14 Auteurswet) is geen definitie gegeven. Onder verveelvoudiging wordt verstaan het vervaardigen van exemplaren waarin het werk is vastgelegd, zoals het laten drukken van een publicatie, het maken van een ouderwetse fotokopie, het scannen en uploaden van documenten. Ook bewerken en vertalen zijn vormen van verveelvoudiging. Dit geldt ook voor opslag in een elektronisch geheugen.

Hoe kunt u anderen uw auteursrechten laten uitoefenen?

Een maker kan op verschillende manieren gebruik maken van zijn auteursrecht. Hij kan zelf alle rechten uitoefenen, maar het is ook mogelijk anderen, zoals een uitgever, daartoe gelegenheid te geven door middel van overdracht of licentieverlening. Hoewel er tegenwoordig veel nieuwe publicatievormen zijn die publiceren voor de maker laagdrempelig maken, kiest een auteur er ook vaak voor om rechten aan een derde over te dragen. In dat geval kan de auteur zelf bepalen welk onderdeel van zijn auteursrechten hij overdraagt, want hij is beslist niet verplicht om het gehele auteursrecht onvoorwaardelijk over te dragen.

1. Overdracht
   Artikel 2 Auteurswet. bepaalt dat gehele of gedeeltelijke overdracht van auteursrecht alleen schriftelijk kan plaatsvinden. De overdracht bestrijkt alleen die bevoegdheden die uitdrukkelijk in de overeenkomst zijn vermeld of die noodzakelijk uit de aard of strekking van de overeenkomst voortvloeien. Over de vraag welke rechten door overdracht precies worden overgedragen, bestaat verschil van mening. Sommigen staan een restrictieve uitleg van het artikel voor, anderen leggen deze bepaling ruimer uit. De restrictieve uitleg gaat ervan uit dat alleen die rechten worden overgedragen die partijen noodzakelijk achten voor de beoogde exploitatie, en die partijen primair voor ogen stonden bij het sluiten van de overeenkomst. Wil duidelijk zijn welke rechten worden overgedragen dan moeten deze contractueel zo nauwkeurig mogelijk omschreven zijn. De ruimere opvatting stelt dat een globaal geformuleerde overdracht, zonder een nauwkeurige opsomming van alle over te dragen rechten, mogelijk is.
2. Overdracht toekomstige werken en exploitatievormen
   De Auteurswet zegt niets over de overdracht van toekomstige werken. In de praktijk is overdracht van werken die nog niet zijn geschreven mogelijk, mits het werk naar inhoud en karakter voldoende bepaald is. De omschrijving 'overdracht van alle auteursrechten op de werken die een auteur nog zal maken' is wel erg ruim; enige precisiering biedt een auteur meer bescherming tegen volledige overdracht van zijn auteursrecht.
   Ook over nieuwe exploitatievormen, zoals een aantal jaren geleden het internet en de cd-rom, zegt de Auteurswet niets. Overdracht van de rechten op nog onbekende exploitatievormen is mogelijk, mits sprake is van een duidelijk omschreven volledige overdracht van rechten. In de praktijk betekent dit dat publicaties van voor 1997, de brede introductie van het internet, over het algemeen probleemloos door de auteur in elektronische vorm kunnen worden verspreid, bijvoorbeeld in de vorm van opname in de repository van de instelling. Na 1997 kan van auteurs worden verwacht dat zij weten dat onder een gehele overdracht ook de elektronische rechten vallen. In die periode zijn ook veel uitgeefcontracten aangepast en zijn de elektronische rechten daarin expliciet opgenomen.
3. Licentie
   Met een licentie kunt u eenzelfde resultaat bereiken als met een overdracht. Een licentie is niets anders dan de toestemming van een auteursrechthebbende aan een ander om bepaalde handelingen die vallen onder het auteursrecht uit te voeren. Anders dan bij overdracht behoudt de maker bij een licentie het auteursrecht. Het verschil tussen overdracht en een licentie, is vergelijkbaar met het verschil tussen het verkopen en verhuren van een huis. Bij verkoop is er een nieuwe eigenaar; bij verhuur heeft iemand enkel toestemming om het huis te gebruiken.
   
   

Blijft het auteursrecht altijd bestaan?

Het auteursrecht blijft bestaan tot 70 jaar na het overlijden van de maker. Na het overlijden van de maker gaat het auteursrecht over op zijn erfgenamen.

Wat mag een ander zonder toestemming?

Om te zorgen dat informatie verspreid kan worden, omschrijft de Auteurswet een aantal uitzonderingen waarin de auteur beperkt wordt in zijn auteursrechten (de zogenaamde wettelijke beperkingen). De belangrijkste beperkingen zijn vastgelegd in artikel 15 en 16 van de Auteurswet. In die gevallen mag materiaal zonder toestemming van de maker worden gebruikt. Soms moet de gebruiker wel een billijke vergoeding aan de auteur betalen, bijvoorbeeld als een werk wordt opgenomen in een reader. In het hoger onderwijs is dit gemeenschappelijk geregeld via de Readerovereenkomst.
Wetenschappelijk materiaal kan zonder toestemming worden gebruikt voor:

• op- of uitvoering voor het onderwijs mits dit een wetenschappelijke doel dient;
•  het citeren uit een werk;
• het overnemen van een deel voor het onderwijs; 
• het kopiëren voor eigen oefening, studie of gebruik;
• het door middel van een besloten netwerk beschikbaar stellen van een werk dat deel uitmaakt van verzamelingen van voor het publiek toegankelijke bibliotheken;
• het verveelvoudigen van een werk met als enig doel het exemplaar van een werk te restaureren, raadpleegbaar te houden als de technologie in onbruik raakt waarmee het werk toegankelijk kan worden gemaakt en bij dreiging van verval om het werk te behouden voor de instelling.
  
  

Wat zijn technische voorzieningen?

Het is mogelijk dat een werk beschermd is door bepaalde technische voorzieningen. De Auteurswet omschrijft technische voorzieningen als technologie ie handelingen beperkt of voorkomt waarvoor de auteursrechthebbende geen toestemming heeft gegeven. Degene die dergelijke technische voorzieningen omzeilt of kraakt en dat weet (of behoort te weten) handelt in strijd met de Auteurswet. Voorbeelden van technologische voorzieningen zijn passwords, encryptie of een kopieerbeveiliging.

Literatuurlijst

Intellectuele eigendom, artikelsgewijs commentaar uitgegeven (losbladige bundel)
Elsevier juridisch Reed Business Information, Den Haag

Wichers Hoet; Kort begrip van het intellectuele eigendomsrecht, 8e druk 2000 W.E.J. Tjeenk Willink

M. Frequin, Auteursrecht voor de Nederlandse praktijk, 2005 Sdu.

N. van Lingen, Auteursrecht in hoofdlijnen, 5e druk 2002, Nijhof 

J.H. SPoor, D.W.F. Verkade en D.J.G. Visser, Auteursrecht, 3e herziene druk, 2005 Kluwer.
 
Ontleend aan: SURF - Auteursrecht in het hoger onderwijs